Zum Inhalt springen

28. Oyun Oynama ve Kontrolü

İnsan tabiatının en önemli gereksinimlerinden biri de eğlenme ve rahatlama ihtiyacıdır. Zira insanın hem bedenen hem de ruhen kendisini iyi hissetmesinde, eğlenme ve rahatlama faaliyetleri önemli bir yer tutmaktadır. Bu ihtiyaçlar yeterince karşılanmadığında insan kendisini eksik ve huzursuz hissedebilir.

İnsan psikolojisini çok iyi bilen Hz. Peygamber (s.a.v.), insanın beden ve ruh dünyasında önemli bir yer tutan eğlenme ve rahatlama ihtiyacını görmezden gelmemiş; meşru, yani İslam’ın çizmiş olduğu sınırlar dâhilindeki eğlenme ve rahatlama faaliyetlerine izin vermiştir.

Hz. Peygamber’in uygulamalarından hareketle meşru eğlencenin şu ölçüler içerisinde olması gerektiği söylenebilir:

  • Allah’a isyanı çağrıştıracak unsurlar barındırmamalı,
  • İbadet ve zikirden alıkoymamalı,
  • Haramı ve günahı teşvik etmemeli,
  • Kişiyi mâlâyâni (gereksiz ve faydasız işler) ile fazla meşgul ederek asıl vazifelerinden alıkoymamalı,
  • İnsan sağlığını tehdit eden unsurlar içermemeli,
  • Müslümanların birlik, beraberlik ve kardeşlik ruhuna aykırı olmamalıdır.

Bu ölçüler içerisinde kalan oyun ve eğlencelerin dinen meşru olduğu kabul edilmiştir.

 

Hz. Âişe (r.a.), Habeşlilerin Mescid-i Nebevî’de mızraklarıyla gösteri yaptıklarını, Resulullah’ın (s.a.v.) da kendisinin bu gösteriyi izlemesine imkân verdiğini anlatmaktadır.
(Buhârî, Salât, 454-455; Nikâh, 5236; Müslim, Îdeyn, 892)

Bu rivayet, İslam’ın meşru oyun ve eğlenceyi bütünüyle reddetmediğini göstermesi bakımından önemlidir.

Hz. Peygamber (s.a.v.), eğlenme adı altında ashabının insan onuruna yakışmayacak tavır ve davranışlar içerisine girmelerine ise izin vermemiştir. Gerektiğinde uyarılarda bulunmuş ve meşru eğlenmenin ölçülerini göstermiştir.

Toplumun eğlenerek vakit geçirdiği bir diğer alan olan sportif faaliyetler konusunda da Hz. Peygamber teşvik edici olmuştur. Bu tür faaliyetlerle insanların hem bedenen daha sağlıklı ve dinç olmaları hem de hoşça vakit geçirmeleri mümkün olmaktadır.

Sportif eğlencelerde de birtakım ölçülere dikkat edilmelidir. Gerek rakip kişinin gerekse faaliyette kullanılan canlıların hayatları tehlikeye atılmamalı ve onlara gereksiz yere zarar verilmemelidir.

Bununla birlikte hem sporun yapılmasında hem de izlenmesinde dinî ve ahlaki kurallara aykırı davranılmaması önemlidir. Spor müsabakalarında şartların adil olması ve sonucu haksız bir şekilde etkileyecek yollara başvurulmaması gerekir. Bu tür müsabakalar kumara veya müşterek bahse konu olmamalıdır.

 

“Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar ve fal okları şeytan işi iğrenç şeylerden ibarettir. Bunlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz.”
(Mâide Suresi, 5/90)

Eğlencede temel ilke, dinin koyduğu emir ve yasaklara doğrudan veya dolaylı şekilde aykırı davranmamaktır. Dinimizde eğlencenin, ibadetleri ve asli görevleri terk veya ihmale yol açacak şekilde hayatın birinci planına alınması doğru görülmemektedir. Bu nedenle tercih edilen oyunların faydalı olması önemlidir.

İçerisinde kumar ve benzeri yasak unsurlar bulunmayan oyunlar, belirtilen ilke ve ölçüler dâhilinde genel olarak mübah, yani izin verilen oyunlar olarak kabul edilir.

Oyun ve Zihinsel Gelişim

Kontrollü ve dengeli oyun oynama, kişinin rahatlamasına; üzüntü, kaygı ve öfke gibi olumsuz duyguların azalmasına yardımcı olabilir.

Oyun ve Sosyal-Duygusal Gelişim

Çocuklar oyun yoluyla düşünceleri, duyguları ve ilişkileri üzerinde beceri ve kontrol kazanmayı öğrenirler.

Oyun Çocuklara Ne Kazandırır?

Oyun, çocukların gelişimine birçok yönden katkı sağlayabilir:

  • Yaratıcı düşünme,
  • Sorumluluk alma,
  • İş birliği yapma ve paylaşma,
  • Kendini tanıma,
  • Dikkatini bir noktada yoğunlaştırma ve organize olma,
  • Sosyal roller edinme,
  • Duygularını ifade etme,
  • Problem çözme becerisi kazanma,
  • Kendini ifade etme ve sözlü ifadeleri anlama,
  • Toplu yaşam için gerekli kuralları öğrenme.

Oyun Oynamanın Olumlu Etkileri

Araştırmaların önemli bir kısmı dijital oyunların olumsuz etkileri üzerine yapılmış olmakla birlikte, dengeli ve uygun içerikli dijital oyunların bazı olumlu etkiler sağlayabileceğini gösteren çalışmalar da bulunmaktadır.

Uygun şekilde kullanıldığında dijital oyunlar;

  • yorgunluk ve stresin azalmasına yardımcı olabilir,
  • boş zamanların değerlendirilmesini sağlayabilir,
  • insanların yoğun iş ve stres ortamından bir süre uzaklaşıp rahatlamasına yardımcı olabilir,
  • problem çözme becerilerini destekleyebilir,
  • bazı durumlarda özgüveni destekleyebilir,
  • görsel dikkat ve bazı bilişsel becerilerin gelişmesine katkı sağlayabilir,
  • özellikle eğitsel içeriği olan oyunlar öğrenme sürecini destekleyebilir.

Çocuk, oyun süresince seçtiği roller aracılığıyla seçim yapmayı öğrenir ve seçimlerinin sonuçlarıyla karşılaşır. Bu durum, çocuğun sorumluluk bilincinin gelişmesine katkıda bulunabilir.

Aynı zamanda çocuk, oyun aracılığıyla deneme-yanılma yoluyla öğrenme fırsatı bulur ve sosyalleşir.

Çocuğun diğer çocuklarla oyun aracılığıyla kurduğu iletişim; ilerleyen yaşlarda kendi başına karar verebilme, iş birliği yapma ve yardımlaşma becerilerinin gelişmesine katkı sağlayabilir.

Oyunun sağladığı özgür ortam, çocuğun duygu ve düşüncelerini, isteklerini ve hayal gücünü ortaya koyabildiği bir dünyadır.

Bu dünya, çocuğun gerçek hayata attığı ilk adımlardan biri olarak değerlendirilebilir.

Günümüzde Oyun

Bilgisayar ve internet, pek çok alanda yaşamı kolaylaştırırken oyun ve eğlence aracı olarak da giderek yaygınlaşan bir ilgi alanı hâline gelmiştir. Teknolojik gelişmeler, şehirleşme ve oyun alanlarının azalması gibi nedenlerle geleneksel oyunların yanında dijital oyunlar da çocukların ve gençlerin hayatında önemli bir yer edinmiştir.

Hemen her yaş grubundan kullanıcısı bulunan dijital oyunlara özellikle gençler yoğun ilgi göstermekte ve bazı gençlerin oyun oynayarak geçirdiği süre giderek artmaktadır.

Günümüzde teknolojiyi yakından takip eden gençlerin dijital oyunlara yoğun ilgi gösterdiği ve dijital oyunların gençler arasında önemli bir kültür unsuru hâline geldiği görülmektedir.

Çocukların dünyasında dijital teknolojilerle birlikte yeni bir oyun kültürü oluşmuştur. Bunun bazı faydaları olmakla birlikte, kontrollü ve dengeli olunmadığı takdirde birtakım zararları da beraberinde getirebildiği görülmektedir.

Gençler dijital dünyada oyun oynarken zamanın nasıl geçtiğini fark edemeyebilir ve kendilerini oyuna kaptırabilirler. Bazı durumlarda öfkelerini ve duygularını kontrol etmekte zorlanarak argo, rahatsız edici sözler veya olumsuz davranışlar sergileyebilirler.

İşte tam da burada, günümüz dijital oyun alışkanlıkları ile geleneksel oyun kültürü arasında önemli bir fark ortaya çıkmaktadır.

Oyun, yukarıda saydığımız faydaları sağlamak yerine günlük hayatımızı olumsuz etkilemeye başladığında dikkatli olmamız gerekir.

Bu noktada kendimize şu soruyu sormalıyız: Oyunun kontrolü bizde mi, yoksa biz mi oyunun kontrolündeyiz?

Oyun Oynama Bozukluğu

Bilgisayar, oyun konsolu veya akıllı telefon gibi cihazlarla oynanan dijital oyunların kişinin hayatında kontrol edilemeyecek kadar önemli bir yer tutması ve bunun fiziksel, sosyal, eğitimsel veya duygusal problemlere yol açması ciddi bir sorun hâline gelebilir.

Dünya Sağlık Örgütü, bu durumu ICD-11’de “oyun oynama bozukluğu” (gaming disorder) olarak tanımlamaktadır.

Oyun oynama bozukluğunda özellikle şu üç temel durum önemlidir:

  • Oyun oynama üzerinde kontrolün bozulması,
  • Oyunun diğer ilgi alanlarının ve günlük faaliyetlerin önüne geçmesi,
  • Ortaya çıkan olumsuz sonuçlara rağmen oyun oynamaya devam edilmesi veya oyun süresinin artırılması.

Bu davranışların kişinin aile, okul, iş veya sosyal hayatında belirgin bir bozulmaya yol açması ve genellikle uzun süre devam etmesi gerekir.

Oyun Bağımlılığının Belirtileri

DSM-5-TR’de “İnternet Oyun Bozukluğu” değerlendirilirken dokuz temel belirti dikkate alınmaktadır. Son 12 aylık dönemde bu belirtilerden en az beşinin bulunması önemli bir uyarı işareti olarak değerlendirilir:

  • Oyunla aşırı derecede meşgul olmak,
  • Oyun oynanamadığında huzursuzluk, sinirlilik veya üzüntü yaşamak,
  • Aynı doyumu elde edebilmek için giderek daha uzun süre oyun oynama ihtiyacı duymak,
  • Oyun süresini azaltma veya bırakma girişimlerinde başarısız olmak,
  • Daha önce zevk alınan başka faaliyetlere ilgiyi kaybetmek,
  • Olumsuz sonuçlarını bildiği hâlde aşırı oyun oynamaya devam etmek,
  • Oyun süresi konusunda ailesine veya çevresine gerçeği gizlemek ya da yalan söylemek,
  • Olumsuz duygulardan kaçmak veya rahatlamak için oyun oynamak,
  • Oyun nedeniyle önemli ilişkileri, eğitim veya iş fırsatlarını tehlikeye atmak ya da kaybetmek.

Bu belirtilerin birkaçının zaman zaman görülmesi tek başına kişinin bağımlı olduğu anlamına gelmez. Belirtiler sürekli hâle gelmiş ve günlük hayatı belirgin biçimde etkilemeye başlamışsa bir ruh sağlığı uzmanından destek alınması uygun olur.

Neler Yapmalıyız?

Dijital araçları tamamen hayatımızdan çıkarmak yerine bilinçli, ölçülü ve kontrollü kullanmayı öğrenmek önemlidir. Yetişkinler için herkes açısından geçerli tek bir “günde en fazla 120 dakika” sınırı bulunmamaktadır. Asıl önemli olan ekran kullanımının uyku, hareket, aile hayatı, sosyal ilişkiler, eğitim ve diğer sorumlulukların önüne geçmemesidir.

Dijital araçların kullanımını kontrol altında tutmak için şu tedbirler alınabilir:

  • Sabah uyanır uyanmaz telefonu elinize almamaya çalışın.
  • Ailenizle ortak zamanlar oluşturun ve birlikte vakit geçirmeye özen gösterin.
  • Akıllı telefon ve tablet gibi teknolojik araçları ihtiyaç doğrultusunda ve bilinçli şekilde kullanın.
  • Haftalık çizelgeler hazırlayarak teknolojik araçların kullanımı için bir zaman planı oluşturun.
  • Kullanım süresini gerektiğinde yavaş yavaş fakat kararlı bir şekilde azaltın.
  • Belirlediğiniz süreyi aşmamak için alarm veya uygulama sınırları kullanabilirsiniz.
  • Akıllı telefon veya tablet gibi araçları sürekli elinizde taşımamaya çalışın.

Kendini ifade edebilme, iletişim becerileri, öfke kontrolü ve zaman yönetimi gibi sosyal becerilerin geliştirilmesi, problemli oyun kullanımından korunmak açısından önemlidir.

Gününüzü yalnızca oyunla geçirmek yerine spor, yürüyüş, müzik, hobiler, geziler ve arkadaşlarla sohbet gibi farklı sosyal faaliyetlere de zaman ayırın.

Yemek yerken, arkadaşlarınızla vakit geçirirken, bir işle uğraşırken veya misafirlikteyken telefon kullanımını mümkün olduğunca azaltın.

Düzenli uyku alışkanlığınızı koruyun. Özellikle gece yatmadan önce uzun süre ekran karşısında kalmamaya dikkat edin.

Aile içinde teknolojik araçların kullanımına ilişkin ortak kurallar belirlenebilir.

Kendinize şu soruyu sorun:

“Sanal ortamdaki başarılar, gerçek hayattaki başarılarımdan daha mı önemli?”

Oyunların size kazandırdıklarının yanında sizden neler alıp götürdüğünü de düşünün. Gerekli durumlarda bir uzmandan yardım almaktan çekinmeyin.

Şunu unutmayalım ki hayat bir dengeden ibarettir. Saatlerce oyun oynayarak zamanımızı israf etmemeliyiz. Geçen zamanın telafisi yoktur. Allah (c.c.) bizi dünyaya sadece oyun oynamak için göndermemiştir; farklı vazife ve sorumluluklarımızın da bulunduğunu unutmamalıyız.

Geri Bildirim

Dieses Formular wurde gelöscht oder ist nicht verfügbar.